Türk İş Hukukunda Sendikal Tazminat Külliyatı: Bölüm 1 – Sendikal Özgürlüklerin Anayasal ve Uluslararası Hukuk Temelleri (Anayasa m. 51, ILO Sözleşmeleri ve AİHM Normları)

1. Giriş: Sendikal Özgürlüğün Evrimi ve Temel Hak Karakteri

Sendikal hak ve özgürlükler, Sanayi Devrimi sonrasında bireysel iş sözleşmelerinde sermaye karşısında yapısal olarak zayıf konumda bulunan işçi sınıfının, kolektif güç birliği yoluyla çalışma şartlarını iyileştirme ve insan onuruna yaraşır bir yaşam düzeyi elde etme mücadelesinin ürünü olarak doğmuştur. Tarihsel gelişim sürecinde önceleri devletler ve hukuk sistemleri tarafından “yasaklanan” (prohibitive era), bilahare “hoş görülen” (toleration era) sendikal örgütlenme eylemleri, 20. yüzyılın başından itibaren modern anayasalar ile uluslararası insan hakları metinlerinde “temel bir sosyal ve ekonomik hak” olarak tanınmıştır (recognition era).

Türk İş Hukukunda sendikal özgürlük, yalnızca bir dernek kurma veya derneğe üye olma hakkının özel bir görünümü değil; aynı zamanda anayasal demokrasinin, sosyal hukuk devletinin ve çalışma barışının asli taşıyıcı kolonudur. Bu özgürlüğün kâğıt üzerinde kalmaması, işverenin ekonomik mutlakıyetçi müdahalelerine karşı fiilen korunması ve sendikal kırımların (union busting) önlenmesi amacıyla ihdas edilen en güçlü özel hukuk yaptırımı ise “Sendikal Tazminat” kurumudur. Sendikal tazminatın normatif meşruiyetini, hukuki niteliğini ve kapsamını kavrayabilmek için, bu yaptırımın dayandığı anayasal ve uluslararası hukuk temellerinin derinlemesine tahlil edilmesi zorunludur.

2. Anayasal Temeller: Anayasa’nın 51. Maddesi ve Sosyal Hukuk Devleti İlkesi

1982 Anayasası’nın 51. maddesi, “Sendika Kurma Hakkı” başlığı altında hem olumlu hem de olumsuz sendikal özgürlüğü en üst normatif düzeyde güvence altına almıştır:

“Çalışanlar ve işverenler, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme haklarına sahiptir. Hiç kimse bir sendikaya üye olmaya ya da üyelikten ayrılmaya zorlanamaz.”

Anayasa’nın 51. maddesinde somutlaşan sendikal özgürlük, Anayasa’nın 2. maddesinde Cumhuriyetin nitelikleri arasında sayılan “Sosyal Hukuk Devleti” ilkesinin doğrudan bir gereğidir. Sosyal hukuk devleti, güçsüzlerin güçlüler karşısında korunmasını, çalışma hayatında denge ve adaletin sağlanmasını emreder. İşçinin iş ilişkisine girerken, çalışırken veya iş sözleşmesi sona erdirilirken sendikal tercihlerinden ötürü ayrımcılığa maruz kalması, yalnızca kanuni bir kuralın ihlali değil, doğrudan doğruya Anayasa’nın 2. ve 51. maddelerinde vücut bulan anayasal kamu düzeninin çiğnenmesidir.

2.1. Olumlu ve Olumsuz Sendikal Özgürlük Ayrımı

• Olumlu Sendikal Özgürlük (Positive Freedom of Association): İşçinin kendi serbest iradesiyle dilediği sendikayı kurabilmesi, kurulu bulunan bir sendikaya üye olabilmesi, sendikanın yönetim ve faaliyetlerine katılabilmesidir. İşverenin işe alımda “sendikaya üye olmama” şartı koşması veya çalışırken “sendikadan istifa etme” baskısı yapması olumlu sendikal özgürlüğün ihlalidir.
• Olumsuz Sendikal Özgürlük (Negative Freedom of Association): İşçinin hiçbir sendikaya üye olmamaya veya üyesi olduğu sendikadan çekilmeye zorlanamamasıdır. İşverenin işçiyi belirli bir “sarı sendikaya” (yellow-dog union) üye olmaya zorlaması olumsuz sendikal özgürlüğün ağır bir ihlali niteliğindedir.

3. Uluslararası Normatif Temeller: ILO Sözleşmeleri ve Anayasa m. 90/5 Etkisi

Türk İş Hukukunda sendikal tazminat alacakları ve sendikal güvenceler yorumlanırken, Türkiye’nin usulüne uygun şekilde onaylayarak iç hukukunun bir parçası haline getirdiği Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) Sözleşmeleri asli referans kaynağıdır. 2004 yılında Anayasa’nın 90. maddesinin 5. fıkrasına eklenen kural uyarınca; usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin uluslararası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda uluslararası antlaşma hükümleri esas alınır.

3.1. ILO 87 Sayılı “Sendika Özgürlüğü ve Sendikal Hakkın Korunması” Sözleşmesi

ILO’nun 87 sayılı Sözleşmesi, örgütlenme özgürlüğünün evrensel anayasasıdır. Sözleşmenin 2. maddesi, çalışanların önceden izin almaksızın kendi seçtikleri örgütleri kurma ve bu örgütlere katılma hakkını tam bir güvenceye kavuşturmuştur. Kamu makamlarının ve işverenlerin bu hakkın kullanılmasını sınırlayacak veya yasal olarak kullanılmasını engelleyecek her türlü müdahaleden kaçınması zorunludur.

3.2. ILO 98 Sayılı “Örgütlenme ve Toplu Pazarlık Hakkı” Sözleşmesi

Sendikal tazminat kurumunun maddi hukuktaki en somut evrensel dayanağı ILO’nun 98 sayılı Sözleşmesi’nin 1. ve 2. maddeleridir:

1. İşçilerin Sendikal Ayrımcılığa Karşı Korunması (m. 1): Sözleşme, işçilerin çalışma ilişkileri yönünden sendika özgürlüğüne halel getirmeye yönelik her türlü ayrımcı işleme karşı yeterli derecede korunacağını emreder. Bu koruma özellikle şu hususları kapsar:
   • Bir işçinin işe alınmasını, bir sendikaya girmemesi veya bir sendikadan çıkması şartına bağlamak,
   • Bir sendikaya üye olması veya çalışma saatleri dışında ya da işverenin muvafakati ile çalışma saatleri içinde sendikal faaliyetlere katılması nedeniyle bir işçiyi işten çıkarmak veya ona halel getirecek herhangi bir muamelede bulunmak.
2. Örgütlerin Karşılıklı Müdahalelerden Korunması (m. 2): İşçi ve işveren örgütlerinin birbirlerinin kuruluşuna, işleyişine veya yönetimine müdahale etmeleri yasaklanmış, işverenin tahakkümü altında mali veya başka yollarla güdümlü sendikalar kurulması (sarı sendikacılık) engellenmiştir.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin Emsal Doktrini (E. 2016/5952, K. 2016/5574): Yargıtay, 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesinde yer alan iş güvencesi (kıdem/sayı) kısıtlamalarını aşarken doğrudan ILO 87 ve 98 sayılı Sözleşmeleri ile Anayasa m. 90/5 normuna dayanmıştır. Yüksek Mahkeme, iş güvencesi kapsamında kalmayan (örneğin 6 aydan az kıdemi olan veya 30’dan az işçi çalıştıran yerlerdeki) işçilerin de sendikal nedenle fesih halinde doğrudan sendikal tazminat talep edebileceğini hüküm altına almış; aksi yorumun ILO denetim organlarının raporlarına ve Anayasa’nın üstün normlarına açıkça aykırı olacağını belirtmiştir.

4. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) m. 11 ve AİHM İçtihatları

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 11. maddesi, “Toplantı ve Dernek Kurma Özgürlüğü” kapsamında sendika kurma ve sendikaya üye olma hakkını özel olarak güvenceye almıştır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), sendikal özgürlükleri dinamik bir yorumla genişletmiş, üye devletlerin (ve dolaylı olarak yatay etkiyle özel hukuk işverenlerinin) sendikal ihlalleri engellemek için pozitif yükümlülükler üstlenmesi gerektiğini içtihat etmiştir.

4.1. Tüm Haber Sen ve Çınar v. Türkiye Kararı (Başvuru No: 28602/95)

AİHM, kamu görevlilerinin sendika kurma hakkının reddedilmesi ve sendikanın feshedilmesi nedeniyle verdiği bu kararda, sendika hakkının AİHS m. 11’in özünü oluşturduğunu, devletlerin sendikal örgütlenmeyi tanımakla kalmayıp bu hakkın etkin şekilde kullanılmasını sağlayacak yasal ve yargısal mekanizmaları kurmak zorunda olduğunu hükme bağlamıştır.

4.2. Demir ve Baykara v. Türkiye Kararı (Büyük Daire, Başvuru No: 34503/97)

AİHM Büyük Dairesi’nin Türk İş Hukuku ve uluslararası sendikal haklar bakımından bir dönüm noktası olan bu kararında; sendika kurma hakkı, toplu pazarlık hakkı ve toplu sözleşme yapma hakkı AİHS m. 11’in ayrılmaz unsurları olarak kabul edilmiştir. Büyük Daire, iç hukuktaki yasal boşlukların veya kısıtlayıcı kanun maddelerinin, ILO Sözleşmeleri ve Avrupa Sosyal Şartı gibi uluslararası standartlar karşısında bireylerin sendikal haklarını ihlal etmenin gerekçesi olamayacağını vurgulamıştır.

4.3. Danilenkov ve Diğerleri v. Rusya Kararı (Başvuru No: 67336/01)

AİHM, işverenin sendika üyelerine yönelik sistematik mobbing, görev yeri değişikliği ve işten çıkarma yoluyla gerçekleştirdiği sendikal ayrımcılıklara karşı iç hukukta etkin bir yargısal koruma ve caydırıcı yaptırım (tazminat) bulunmamasını AİHS m. 11 (sendika hakkı) ile m. 14 (ayrımcılık yasağı) ihlali saymıştır. Mahkeme, sendikal tazminatın işvereni caydıracak derecede ağır ve etkili olması gerektiğini normativize etmiştir.

5. Anayasa Mahkemesi (AYM) Bireysel Başvuru Normları ve Sendikal Koruma

Anayasa Mahkemesi, 2012 yılında başlayan Bireysel Başvuru rejimi ile birlikte, sendikal tazminat ve sendikal hak ihlalleri konusunda Yargıtay’ın ve derece mahkemelerinin kararlarını anayasal denetime tabi tutmuş, çok önemli ilke kararlarına imza atmıştır.

5.1. Tayfun Cengiz Başvurusu (Başvuru No: 2013/8463)

AYM, işyerinde sendika üyesi olduğu için iş sözleşmesi feshedilen ancak derece mahkemesince ispat yükü kuralları katı yorumlanarak sendikal tazminat talebi reddedilen başvurucunun dosyasında Anayasa’nın 51. maddesinin ihlal edildiğine karar vermiştir. AYM; işverenlerin sendikal fesihleri gizlemek için “küçülme”, “yeniden yapılanma” veya “performans” gibi görünürde nedenler ileri sürdüğünü, mahkemelerin bu savunmalarla yetinmeyip işyerindeki sendikal kırım (de-unionization) sürecini, işçinin sendikaya üyelik tarihi ile fesih tarihi arasındaki zaman bağıntısını ve diğer sendikalı işçilerin akıbetini bir bütün olarak tahlil etmesi gerektiğini belirtmiştir.

5.2. Sendikal Özgürlükte Devletin Pozitif ve Negatif Yükümlülükleri

AYM içtihatlarına göre devletin sendikal özgürlük noktasındaki yükümlülükleri ikilidir:

1. Negatif Yükümlülük: Kamu otoritelerinin, yasama veya yürütme tasarruflarıyla işçilerin sendika kurma ve serbestçe faaliyet gösterme haklarına keyfi olarak müdahale etmemesidir.
2. Pozitif Yükümlülük: Devletin, özel hukuk iş ilişkilerinde işverenin ekonomik gücünü kötüye kullanarak işçinin sendikal haklarını ezmesini engelleyecek yasal altyapıyı oluşturması, sendikal ayrımcılığa maruz kalan işçiye “tatminkâr, caydırıcı ve erişilebilir bir tazminat imkânı” (Sendikal Tazminat) sağlaması ve uyuşmazlıkları usul güvencelerine riayet ederek incelemesidir.

6. Sonuç ve Doktrinel Değerlendirme

Türk İş Hukukunda 6356 sayılı Kanun’un 25. maddesinde somutlaşan “Sendikal Tazminat”, alelade bir alacak kalemi veya sözleşmeye aykırılık yaptırımı değildir. Sendikal tazminat; köklerini Anayasa’nın 51. maddesinden, ILO 87 ve 98 sayılı Sözleşmelerinden, AİHS m. 11 ve AYM içtihatlarından alan büyük bir anayasal ve evrensel koruma zırhıdır.

Bir iş uyuşmazlığında sendikal tazminat talep edildiğinde veya derece mahkemelerince bu istem karara bağlandığında, normlar hiyerarşisinin en tepesinde yer alan bu uluslararası ve anayasal ilke kararları gözetilmek zorundadır. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin de yerleşik kararlarında vurguladığı üzere, hiçbir kanun hükmü veya usul kuralı, işçiyi anayasal ve uluslararası normlarla güvence altına alınmış olan sendikal koruma zırhından yoksun bırakacak şekilde dar yorumlanamaz.

📖 Kaynakça ve Emsal İçtihatlar

• Anayasa Mahkemesi: Tayfun Cengiz Başvurusu (B. No: 2013/8463, K.T: 18.09.2014)
• AİHM Büyük Daire: Demir ve Baykara v. Türkiye, Başvuru No: 34503/97, 12.11.2008
• AİHM: Tüm Haber Sen ve Çınar v. Türkiye, Başvuru No: 28602/95, 21.02.2006
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi: E. 2016/5952, K. 2016/5574, T. 10.03.2016 (İş güvencesi kapsamında olmayanların ILO 87/98 ve Anayasa m. 90/5 uyarınca sendikal tazminat talep hakkı)
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi: E. 2015/17297, K. 2015/23446, T. 29.06.2015
• ILO: 87 ve 98 Sayılı Sözleşmeler Denetim Organları (CEACR ve CFA) Raporları