Türk İş Hukukunda Sendikal Tazminat Külliyatı: Bölüm 6 – Sendikal Tazminat ile İşe İade Davası (İş K. m. 18-21) Arasındaki İlişki, Davaların Birleşmesi ve Seçimlik Haklar

1. Giriş: İş Güvencesi Rejimi ve Sendikal Korumanın Kesişim Noktası

Türk İş Hukukunda iş sözleşmesinin işveren tarafından feshedilmesine karşı en temel koruma kalkanı, 4857 sayılı İş Kanunu’nun 18 ila 21. maddelerinde düzenlenen “İş Güvencesi ve İşe İade Davası” rejimidir. Ancak feshin temelinde “Sendikal Ayrımcılık” yattığında, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 25. maddesinin 4. ve 5. fıkraları devreye girerek iş güvencesi kurallarını özel bir niteliğe büründürür.

Bir iş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedilmesi durumunda işçinin hangi usullere tabi olacağı, davanın nasıl açılacağı ve hükmedilecek mali yaptırımların (boşta geçen süre ücreti, iş güvencesi tazminatı ve sendikal tazminat) ne şekilde entegre edileceği, işçinin iş güvencesi kapsamında olup olmadığına göre ikili bir ayrımda incelenir. Bu bölümde; işe iade davası ile sendikal tazminat arasındaki usuli köprüler, davaların birleşmesi ve özellikle sendikal tazminatın ödenmesinin işe başvuru şartına bağlı olmadığına dair hayati kanun kuralı tahlil edilecektir.

2. İş Güvencesi Kapsamında Olan İşçiler Bakımından Usul ve Sonuçlar

4857 sayılı İş Kanunu’nun 18. maddesi uyarınca; 30 veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az 6 aylık kıdemi bulunan ve belirsiz süreli iş sözleşmesiyle çalışan işçiler iş güvencesi kapsamındadır. Kanunun 25. maddesinin 5. fıkrası, bu işçilerin sendikal fesih iddialarında izleyecekleri yolu şu şekilde çizmiştir:

“İş güvencesi hükümlerine tabi işçiler bakımından feshin sendikal nedene dayandığı iddiası ile açılacak davada İş Kanununun 18, 20 ve 21 inci maddeleri uygulanır. Ancak iş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiğinin tespiti hâlinde İş Kanununun 21 inci maddesine göre işçinin başvurusu, işverenin işe başlatması veya başlatmaması şartına bağlı olmaksızın sendikal tazminata karar verilir.”

2.1. Zorunlu Arabuluculuk ve Hak Düşürücü Süre

İş güvencesi kapsamındaki işçi, feshin sendikal nedene dayandığını iddia ediyorsa, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m. 3 ve İş Kanunu m. 20 uyarınca, fesih bildiriminin tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculukta anlaşma sağlanamaması halinde son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren 2 hafta içinde İş Mahkemesinde “Sendikal Nedenle İşe İade ve Sendikal Tazminat” davası açılmalıdır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir.

2.2. İşe İade ile Birlikte Hükmedilecek Yaptırımlar (m. 25/5)

Mahkemece yapılan yargılamada iş sözleşmesinin sendikal nedenle feshedildiği ispatlanırsa, hâkim şu iki alacak kalemine hükmeder:

1. Boşta Geçen Süre Ücreti (İş K. m. 21/3): Karar kesinleşinceye kadar çalıştırılmadığı ve en çok 4 aya kadar olan doğmuş ücret ve diğer hakları.
2. Sendikal Tazminat (6356 s. K. m. 25/5): En az 1 yıllık ücret tutarındaki sendikal tazminat.

İş Güvencesi Tazminatı ile Sendikal Tazminatın Dönüşümü: Normal bir işe iade davasında feshin geçersizliğine karar verildiğinde hâkim, işçinin işe başlatılmaması ihtimaline binaen 4 ila 8 aylık ücret tutarında bir “İş Güvencesi Tazminatı” belirler. Ancak feshin sendikal nedene dayandığı tespit edildiğinde, artık İş K. m. 21’deki 4-8 aylık iş güvencesi tazminatına hükmedilmez; bunun yerine onun fonksiyonunu da üstlenen ve alt sınırı çok daha yüksek olan (en az 12 aylık) “Sendikal Tazminat” verilir. İkisine birden kümülatif olarak hükmedilemez.

3. İşe Başlatma Şartına Bağlı Olmayan Derhal Ödeme Kuralı

Klasik işe iade davalarında hükmedilen iş güvencesi tazminatının davacı işçi tarafından tahsil edilebilmesi için iki şarta gerek vardır: (1) İşçinin kararın kesinleşmesinden itibaren 10 gün içinde işverene işe başlama başvurusu yapması, (2) İşverenin 1 ay içinde işçiyi işe başlatmaması. Eğer işçi 10 gün içinde başvurmazsa veya işveren “gel işe başla” dediği halde işçi işe gitmezse iş güvencesi tazminatını alamaz.

Oysa Sendikal Tazminatta durum tamamen farklıdır:

• Şartsız ve Derhal Muacceliyet: 6356 sayılı Kanun m. 25/5’in emredici hükmü uyarınca; sendikal feshin tespiti halinde verilen sendikal tazminat, “işçinin işe başvuru yapması veya işverenin işe başlatıp başlatmaması şartına bağlı olmaksızın” hüküm altına alınır.
• Pratik Sonucu: Karar kesinleştiği anda sendikal tazminat derhal muaccel olur. İşçi kararın kesinleştiği gün, işverene hiç işe başlama başvurusunda bulunmadan doğrudan ilamlı icra takibi başlatarak en az 1 yıllık ücret tutarındaki sendikal tazminatını tahsil edebilir. İşverenin “Ben işçiyi işe geri davet ettim, neden tazminat ödeyecekmişim?” savunmasının hukuki hiçbir karşılığı yoktur.

4. İş Güvencesi Kapsamında Olmayan İşçiler Bakımından Usul

İş Kanunu’nun 18. maddesindeki şartları taşımayan (örneğin işyerindeki kıdemi 6 aydan az olan veya 30’dan az işçi çalıştırılan bir işyerinde olan) işçilerin sendikal tazminat hakkı, uzun yıllar tartışmalı kalmış; ancak Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin ve Hukuk Genel Kurulu’nun çağdaş içtihatlarıyla kesin bir çözüme kavuşturulmuştur.

4.1. Doğrudan Sendikal Tazminat Davası Açma Hakkı

Yargıtay 9. HD’nin emsal kararlarında (örneğin E. 2016/5952, K. 2016/5574) açıklandığı üzere; iş güvencesi kapsamında olmayan bir işçinin sendikal nedenle işten çıkarılması durumunda, 1 aylık hak düşürücü süreye veya işe iade davası açma şartına bağlı olmaksızın, doğrudan doğruya İş Mahkemesinde genel zamanaşımı süresi içinde “Sendikal Tazminat ve Kötüniyet Tazminatı Farkı” davası açma hakkı bulunmaktadır.

• Bu işçiler işe iade (ve buna bağlı 4 aylık boşta geçen süre ücreti) talep edemezler; ancak feshin sendikal saikle yapıldığını ispatladıklarında, aynen iş güvencesi kapsamındaki işçiler gibi en az 1 yıllık ücret tutarındaki sendikal tazminata hak kazanırlar.

5. Sendikal Tazminat ile Kötüniyet ve İhbar/Kıdem Tazminatı İlişkisi

İş sözleşmesinin sendikal nedenle feshinde işçinin talep edebileceği diğer işçilik alacakları ile sendikal tazminat arasındaki mahsup rejimleri şu şekildedir:

1. Kıdem ve İhbar Tazminatı ile İlişkisi: Sendikal tazminat, kıdem ve ihbar tazminatının alternatifi veya mahsubu değildir. İş sözleşmesi sendikal nedenle feshedilen işçi, yasal şartları varsa 1 yıllık sendikal tazminatın yanı sıra ayrıca kıdem tazminatını ve ihbar tazminatını (veya ihbar önelini) tam olarak alır.
2. Kötüniyet Tazminatı ile İlişkisi (İş K. m. 17/6): İş güvencesi kapsamında olmayan işçilerin sözleşmelerinin işverence kötüniyetle feshi halinde ihbar süresi ücretinin 3 katı tutarında kötüniyet tazminatı ödenir. Ancak feshin sendikal kötüniyete dayanması halinde, aynı fesih için hem 3 katı kötüniyet tazminatına hem de sendikal tazminata birlikte hükmedilemez; işçi lehine olan (miktarca daha yüksek olan) sendikal tazminat verilir.

6. Sonuç ve Doktrinel Değerlendirme

İşe iade davası ile sendikal tazminatın entegrasyonu, işverenin fesih silahını elinden alan ve onu ekonomik olarak en ağır şekilde vuran yargısal mekanizmadır. 6356 sayılı Kanun m. 25/5’te düzenlenen “işe başlatma şartına bağlı olmaksızın ödeme” kuralı, sendikal tazminatın bir zarar tanzimi değil, doğrudan doğruya caydırıcı bir medeni ceza olduğu gerçeğinin en somut kanıtıdır.

İşe iade davalarında yalnızca feshin geçersizliğinin değil, “feshin sendikal saikle yapıldığının tespitinin” de talep edilmesi, talebin kabulü hâlinde hükmedilecek tazminatın kanuni alt sınırını 4 aydan 12 aya taşıyabilir; 6356 sayılı Kanun m. 25/5 uyarınca bu tazminat, işçinin başvurusu ve işverenin işe başlatıp başlatmaması şartına bağlı olmaksızın hüküm altına alınır. Sonuç her hâlde dosyanın somut delil durumuna göre değişir. Bu iddiaların mahkeme önünde hangi delillerle ve nasıl bir ispat rejimiyle kanıtlanacağı ise bir sonraki bölümümüzde incelenecektir.

📖 Kaynakça ve Emsal İçtihatlar

• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi: E. 2016/5952, K. 2016/5574, T. 10.03.2016 (İş güvencesi dışındakilerin sendikal tazminat talep hakkı)
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi: E. 2018/3525, K. 2018/23682, T. 19.12.2018 (Sendikal tazminatın işçinin başvurusu, işverenin işe başlatması veya başlatmaması şartına bağlı olmaksızın hükmedilmesi)
• Yargıtay 22. Hukuk Dairesi: E. 2013/28829, K. 2013/25646, T. 20.11.2013 (Fesih dışında kalan sendikal ayrımcılıkta doğrudan sendikal tazminat davası)
• 6356 Sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu: Madde 25/4 ve 25/5
• 4857 Sayılı İş Kanunu: Madde 18, 20 ve 21 (İş Güvencesi ve İşe İade Rejimi)