Sigortasız İşçi Çalıştırma: Ceza ve Şikâyet Yolu

İki yıldır aynı fabrikada çalışıyorsunuz. Bir gün e-Devlet’ten hizmet dökümünüzü açıyorsunuz ve girişinizin sadece altı ay önce yapıldığını görüyorsunuz. Ya da girişiniz var, ama asgari ücretten görünüyorsunuz; oysa elinize geçen para bunun iki katı. Bu tabloda iki ayrı hesap vardır ve ikisi birbirine karıştırılır: biri devletin işverene kestiği idari para cezası, diğeri sizin kendi sosyal güvenlik kaydınızın düzeltilmesi. Şikâyet birincisini başlatır, ikincisini kendiliğinden getirmez. Bu yazıda cezanın nasıl hesaplandığını, şikâyetin nereye yapıldığını ve şikâyetin çözemediği kısmın hangi davayla çözüldüğünü anlatıyoruz.

Kısa Cevap

İşveren, işçiyi sigortalılık başlangıcından önce işe giriş bildirgesiyle SGK’ya bildirmek zorundadır (5510 s.K. m. 8/1). Bildirmezse her bir sigortalı için bir aylık brüt asgari ücret tutarında idari para cezası uygulanır; eksiklik mahkeme kararı ya da denetim raporuyla ortaya çıkmışsa ceza iki katına, aynı işyerinde bir yıl içinde tekrarlanırsa beş katına çıkar (m. 102/1-a). Şikâyet SGK il müdürlüğüne, ALO 170’e, e-Devlet üzerinden ya da CİMER’e yapılabilir. Ancak ceza işverene, geçmiş hizmetinizin kaydı ise ayrı bir davaya bağlıdır: SGK’nın kendi tespiti geriye dönük en fazla bir yılı kapsar (m. 86/8).

İşveren Hangi Bildirimi, Ne Zaman Yapmak Zorunda?

Kural nettir: bildirim çalışma başlamadan önce yapılır. 5510 sayılı Kanun m. 8/1, hizmet akdiyle çalışanlar için işe giriş bildirgesinin sigortalılık başlangıç tarihinden önce Kuruma verilmesini emreder.

Kanun üç durumda bu kuralı yumuşatır:

• İnşaat, balıkçılık ve tarım işyerlerinde bildirge, en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilebilir.
• İlk defa işyeri bildirgesi verilen yeni işyerlerinde, ilk sigortalı çalıştırmaya başlanan tarihten itibaren bir ay içinde işe başlayanlar için bir aylık sürenin sonuna kadar bildirim yeterlidir.
• Kamu idarelerinde istihdam edilen bazı sözleşmeli personel için bir aylık süre tanınmıştır.

Bunların dışında “işe alalım, bir ay sonra girişini yaparız” uygulamasının hukuki dayanağı yoktur.

Aynı maddenin ikinci fıkrasında, uygulamada çoğu işçinin bilmediği bir cümle vardır: sigortalı, çalışmaya başladığını bir ay içinde kendisi de Kuruma bildirebilir; ancak sigortalının kendini bildirmemesi, sigortalı aleyhine delil teşkil etmez. Yani “neden iki yıl boyunca ses çıkarmadınız” itirazı, tek başına hakkınızı düşüren bir gerekçe değildir.

İdari Para Cezası Nasıl Hesaplanır?

Ceza sabit bir lira rakamı değildir; aylık brüt asgari ücretin katı olarak belirlenir ve her yıl asgari ücretle birlikte kendiliğinden yükselir. 5510 s.K. m. 102/1-a üç kademe kurar:

• Bir kat — bildirge süresinde verilmemiş ve eksiklik işveren tarafından ortaya konmuşsa: her bir sigortalı için bir aylık brüt asgari ücret.
• İki kat — eksiklik mahkeme kararı, SGK denetim memuru tespiti ya da başka bir kamu denetim elemanının raporuyla anlaşılmışsa.
• Beş kat — aynı işyerinde, ilk tespitten itibaren bir yıl içinde aynı fiil tekrarlanmışsa.

Ceza sigortalı başına hesaplanır. On kişiyi bildirmeden çalıştıran bir işyerinde tutar tek bir cezanın on katına ulaşır.

İki indirim vardır ve şartları farklıdır:

• Kendiliğinden düzeltme indirimi: Eksiklik denetimle değil, işverenin kendi başvurusuyla giderilmişse — bildirge yasal süre geçtikten sonra 30 gün içinde verilir ve ceza, tebliği izleyen 15 gün içinde ödenirse — ceza dörtte bir oranına iner (m. 102/2). Denetimle veya mahkeme kararıyla ortaya çıkan eksikliklerde bu indirim uygulanmaz.
• Peşin ödeme indirimi: Ceza tebliğinden itibaren 15 gün içinde peşin ödenirse dörtte üçü tahsil edilir. Peşin ödeme, yargı yoluna başvurma hakkını ortadan kaldırmaz.

İdari para cezaları on yıllık zamanaşımına tabidir ve süre fiilin işlendiği tarihten başlar.

Şikâyet Nereye, Nasıl Yapılır?

Sigortasız çalıştırma bildirimi için tek bir zorunlu kanal yoktur; pratikte kullanılan yollar şunlardır:

1. SGK il müdürlüğü / sosyal güvenlik merkezi — yazılı dilekçe. En doğrudan yol budur; dilekçeye işyerinin unvanı, adresi, çalışma dönemi ve varsa belgeler eklenir.
2. e-Devlet üzerinden SGK başvurusu — kayıt altına alınmış, tarihli bir başvuru üretir.
3. ALO 170 Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi — telefonla ihbar; başvuru numarası alınmalıdır.
4. CİMER — genel başvuru kanalı; ilgili birime yönlendirilir.
5. Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğü — iş mevzuatına ilişkin ihlaller (çalışma süreleri, ücret, iş sağlığı) yönünden.

Şikâyet üzerine SGK denetim ve kontrolle görevlendirilmiş memurları işyerinde inceleme yapar. İnceleme sonucu Kuruma verilmesi gereken belgeler işverenden istenir; tebligata rağmen bir ay içinde verilmez veya eksik verilirse belgeler Kurumca re’sen düzenlenir ve primler işverene tebliğ edilir (m. 86/7).

Elinizde ne kadar somut delil olursa denetim o kadar sonuç verir: işyeri giriş kartı, servis listesi, vardiya çizelgesi, şirket e-postaları, banka hesabına yapılan düzenli ödemeler, iş elbisesi zimmet belgeleri, WhatsApp yazışmaları.

Kritik Ayrım: Şikâyet Cezayı Getirir, Hizmetinizi Geri Getirmez

Bu yazının en önemli bölümü burasıdır; çünkü kayıp genellikle burada yaşanır.

SGK denetim memurunun kayıt ve belgelere dayanmaksızın, işyerinde fiilen yaptığı tespitle ortaya çıkan geriye dönük hizmetlerde kanun bir tavan koyar: en fazla tespitin yapıldığı tarihten geriye bir yıllık süre dikkate alınır (m. 86/8). Yani beş yıl sigortasız çalıştıysanız ve durum sadece bir denetimle ortaya çıkmışsa, denetimle kurtarabileceğiniz kısım bir yıldır.

Kalan dört yıl için tek yol hizmet tespiti davasıdır. Kanun bunun için de bir süre koyar: çalıştığınızı, hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesinde açacağınız davayla ispatlamanız gerekir (m. 86/9). Bu süre zamanaşımı değil hak düşürücü süredir; geçtiğinde hak bir daha canlanmamak üzere ortadan kalkar. Ayrıntılar için hizmet tespiti davasının şartları ve ispat rejimi ayrı bir yazının konusudur. Sigortalılık başlangıç tarihinin tespitine ilişkin dava sigortalılık başlangıç tarihinin tespiti davası yazısında anlatılmıştır.

Şu hâlde pratik sonuç: şikâyet, cezayı ve bir yıllık geri kaydı sağlar; beş yıllık süre ise şikâyetle durmaz, işlemeye devam eder. İkisini aynı anda yürütmek gerekir.

Sigortasız Çalıştırılan İşçinin Kendi Hakları

Bildirimsiz ya da eksik ücretten bildirimli çalıştırma, işçiye ayrıca iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshetme imkânı verir. 4857 sayılı İş Kanunu m. 24/II-f, “çalışma şartlarının uygulanmaması” hâlini işçinin haklı fesih sebepleri arasında sayar. Yargıtay bu hükmü, gerçek ücret yerine düşük ücretten prim yatırılması olayına doğrudan uygulamaktadır.

Haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatına hak kazanır; kendi feshettiği için ihbar tazminatı istenemez. Feshin usulü ve tazminat sonuçları için işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı ve kıdem tazminatının şartları ile hesabı incelenmelidir. İşçilik alacakları için dava açmadan önce dava şartı arabuluculuk aşamasının tamamlanması zorunludur.

İşverenin İtiraz Yolu: İki Ayrı Yargı Kolu

Denetim sonrası işverene genellikle iki ayrı evrak tebliğ edilir ve bunların itiraz yolları farklıdır. Uygulamada en sık yapılan usul hatası budur.

• İdari para cezası: Tebliğden itibaren 15 gün içinde Kuruma itiraz edilir. İtiraz takibi durdurur. İtiraz reddedilirse, kararın tebliğinden itibaren 30 gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurulur. Bu süre kaçırılırsa ceza kesinleşir (m. 102).
• Re’sen tahakkuk ettirilen prim borcu: Tebliğden itibaren bir ay içinde ilgili Kurum ünitesine itiraz edilir. İtiraz reddedilirse, kararın tebliğinden itibaren bir ay içinde yetkili iş mahkemesine başvurulur. Mahkemeye başvurulması, prim borcunun takip ve tahsilini durdurmaz (m. 86/7).

Yani aynı denetimden doğan iki evrak, iki ayrı mahkemeye, iki ayrı sürede taşınır. Cezayı iş mahkemesine, prim borcunu idare mahkemesine götürmek görev yönünden ret sonucunu doğurur ve bu arada süreler işlemeye devam eder.

Yargıtay Ne Diyor?

• Yargıtay 9. HD, E. 2017/14099, K. 2020/2109, T. 12.02.2020: İşçinin gerçek ücreti yerine düşük ücret üzerinden sigorta primi yatırılması, İş Kanunu m. 24/II-f anlamında çalışma koşullarının uygulanmaması sayılır ve işçiye haklı fesih imkânı verir; kıdem tazminatı hüküm altına alınmalıdır. Daire ayrıca, son iki ay için primlerin gerçek ücretten ödenmiş olmasının önceki dönem sosyal güvenlik haklarını olumsuz etkilemeye devam ettiğini, bu nedenle haklı fesih imkânının temadi ettiğini ve İş Kanunu m. 26’daki altı iş günlük hak düşürücü süreden etkilenmediğini belirtmiştir. (karar metni)
• Yargıtay HGK, E. 2023/224, K. 2023/265, T. 29.03.2023: İşe giriş bildirgesi ya da dönem bordrosu verilmiş veya müfettişçe tespit yapılmışsa Kurum çalışmadan haberdar olduğundan hak düşürücü süre işlemez. Ancak bildirim öncesinde kalan “blok çalışma” dönemi için bu gerekçe geçerli değildir; bu dönemde beş yıllık süre, kesintisiz çalışmanın sona erdiği yılın sonundan başlar. Karar oy çokluğuyla verilmiş, karşı oyda bildirimin blok çalışmanın tamamı için hak düşürücü süreyi engellediği savunulmuştur. (karar metni)
• Yargıtay HGK, E. 2023/1064, K. 2024/196, T. 24.04.2024: Aynı ilke yinelenmiştir. Karar ayrıca hizmet tespiti davalarının kamu düzenine ilişkin olduğunu, tarafların gösterdiği delillerle yetinilmeyip mahkemece kendiliğinden araştırma yapılabileceğini vurgular. (karar metni)

Sık Sorulan Sorular

Sigortasız çalıştırdığı için işvereni şikâyet edersem geçmiş sigortam yatar mı? Kendiliğinden yatmaz. SGK’nın kayıt ve belgeye dayanmayan fiili tespiti geriye dönük en fazla bir yılı kapsar. Daha eski dönem için iş mahkemesinde hizmet tespiti davası açılması gerekir.

Şikâyeti isimsiz yapabilir miyim? İsimsiz ihbar da işleme alınabilir; ancak denetimin sizin çalışma döneminizi kapsayacak biçimde yürütülmesi ve sonucun size tebliğ edilmesi bakımından isimli başvuru daha sonuç vericidir.

İşten ayrıldıktan sonra şikâyet edebilir miyim? Evet. İdari para cezası bakımından on yıllık zamanaşımı vardır. Ancak kendi hizmet kaydınız için geçerli olan beş yıllık hak düşürücü süre ayrıca işler ve ayrılmanızı beklemez.

Sigortam var ama asgari ücretten gösteriliyorum; bu da şikâyet konusu mu? Evet. Prime esas kazancın eksik bildirilmesi de ayrı bir idari para cezası sebebidir ve işçiye haklı fesih hakkı verir.

Beş yıllık süre ne zaman başlar? Hizmetin geçtiği yılın sonundan. Bildirim öncesi “blok çalışma” hâlinde Yargıtay, başlangıcı kesintisiz çalışmanın sona erdiği yılın sonu olarak kabul etmektedir.

İşveren cezayı öderse dava açma hakkım biter mi? Hayır. İdari para cezası devlete ödenen bir yaptırımdır; sizin hizmet tespiti ve işçilik alacağı talepleriniz bundan bağımsızdır.

Sonuç

Sigortasız çalıştırma, işveren açısından sigortalı başına asgari ücretin bir ilâ beş katı arasında değişen bir idari para cezası, işçi açısından ise emeklilik gününün ve sağlık haklarının kaybı anlamına gelir. Şikâyet mekanizması cezayı işletir, fakat geçmiş hizmetin tamamını geri getirmez: denetimle kurtarılabilen kısım bir yılla sınırlıdır, gerisi beş yıllık hak düşürücü süre içinde açılacak hizmet tespiti davasına bağlıdır. Bu nedenle atılacak ilk adım şikâyet dilekçesi değil, e-Devlet’ten hizmet dökümünü almak ve hangi dönemlerin bildirilmediğini tarih tarih çıkarmaktır. Süre hesabı bu döküme göre yapılır. İşveren tarafında ise denetim sonrası tebliğ edilen iki evrakın farklı mahkemelere ve farklı sürelere tabi olduğu gözden kaçırılmamalıdır. Her uyuşmazlık kendi somut koşullarında değerlendirilmelidir.

Dayanak Mevzuat ve Kararlar

• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 8 — sigortalı bildirimi ve tescili; bildirim süreleri; sigortalının kendini bildirmemesinin aleyhine delil olmaması
• 5510 sayılı Kanun m. 86 — prim belgeleri; re’sen düzenleme ve itiraz yolu (7. fıkra), geriye dönük bir yıllık sınır (8. fıkra), hizmet tespitinde beş yıllık hak düşürücü süre (9. fıkra)
• 5510 sayılı Kanun m. 102 — idari para cezaları; kademeler, indirimler, itiraz usulü ve on yıllık zamanaşımı
• 4857 sayılı İş Kanunu m. 24/II-f — çalışma şartlarının uygulanmaması hâlinde işçinin haklı nedenle derhal fesih hakkı
• Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2017/14099, K. 2020/2109, T. 12.02.2020
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/224, K. 2023/265, T. 29.03.2023
• Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/1064, K. 2024/196, T. 24.04.2024

Hukuki Bilgilendirme

Bu yazı yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş veya vekâlet ilişkisi doğurmaz. Her uyuşmazlık kendi somut koşullarında değerlendirilmelidir. İdari para cezası tutarları ilgili yılın brüt asgari ücretine bağlı olarak değişir; süre hesabı yapılmadan önce SGK hizmet dökümünün güncel hâli incelenmelidir.

Yayın tarihi: 02.10.2026 · Son güncelleme: 02.10.2026
Hazırlayan: Av. Şerafettin Kaya · Gebze / Kocaeli · 0534 545 23 32 · www.serafettinkaya.av.tr