Karşılıksız Çek: Şikâyet Süresi, Cezası ve Alacağın Tahsili

Karşılıksız Çek ve İbraz Süresi

Çek, kambiyo senetlerinden biri olup görüldüğünde ödenmesi gereken bir ödeme aracıdır. Uygulamada “karşılıksız çek”, hamilin çeki kanuni ibraz süresi içinde muhatap bankaya ibraz etmesine rağmen, çek hesabında yeterli karşılığın bulunmaması nedeniyle bankaca “karşılıksızdır” işlemi yapılması durumunu ifade eder.

Çekin kanuni ibraz süreleri Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenmiştir. Buna göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhatap bankaya ibraz edilmelidir (TTK m.796). Bu sürelerin kaçırılması, hem kambiyo hukukundan doğan bazı hakların hem de çek suçundan şikâyet imkânının kaybına yol açabilir.

Bankaya ibraz edilen çekin karşılığı kısmen veya tamamen yoksa, hamilin talebiyle çekin arkasına karşılıksızlık şerhi düşülür. Bu şerh, hem hukuki takip hem de cezai şikâyet bakımından temel belgedir. Bu nedenle çekin ibraz tarihinin ve karşılıksızlık işleminin doğru biçimde belgelendirilmesi kritik önemdedir.

Şikâyet Süresi ve Görevli Mahkeme

Karşılıksız çek suçunda yargılama ancak hamilin şikâyeti üzerine yapılır; suç re’sen kovuşturulmaz. Şikâyet hakkı, çeki elinde bulunduran ve karşılıksızlık işlemini yaptıran meşru hamile aittir.

Şikâyet süresi bakımından, çek suçuna ilişkin davalar İcra ve İflas Kanunu’nun yargılama usulüne tabi olduğundan (5941 m.5), İİK’nın 347. maddesindeki süreler uygulanır. Buna göre şikâyet hakkı, fiilin öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlenmesinden itibaren bir yıl geçmekle düşer. Çek bakımından bu süre, karşılıksızlık işleminin yapıldığı ibraz tarihi esas alınarak hesaplanır. Süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan, kaçırılması cezai şikâyet hakkını sona erdirir.

Karşılıksız çek suçundan açılan davalar icra ceza mahkemesinde görülür. Yetkili mahkeme; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesidir (5941 m.5). Bu düzenleme, hamile kendi yerleşim yerinde şikâyette bulunma kolaylığı sağlar.

Adli Para Cezası ve Çek Düzenleme Yasağı

Kanuni ibraz süresinde ibraz edilen çekle ilgili “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, her bir çekle ilgili olarak bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak hükmedilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz (5941 m.5/1). Ceza gün sistemine göre belirlendiğinden, çek bedeli ve dosyanın özelliklerine göre miktar değişkenlik gösterir.

Mahkeme, adli para cezasının yanında ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına da hükmeder. Bu yasak; çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, tüzel kişi adına çek keşide edenler ve sermaye şirketi adına düzenlenen çeklerde yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır. Yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak bu yasağa karar verilebilir (5941 m.5).

Karşılıksız çek suçunda ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) hükümleri uygulanmaz (5941 m.5/10). Ayrıca verilen adli para cezasının ödenmemesi hâlinde bu ceza, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir (5941 m.5/11). Bu yönüyle çek suçu, birçok adli para cezasından daha ağır sonuçlar doğurabilir.

Alacağın Tahsili ve Yasağın Kaldırılması

Cezai süreç, çek bedelinin tahsilini kendiliğinden sağlamaz; alacağın tahsili ayrı bir hukuki yoldur. Hamil, karşılıksız çeke dayanarak borçlu hakkında kambiyo senetlerine mahsus haciz yoluyla icra takibi başlatabilir (İİK m.167 vd.). Bu takip, çek gibi kambiyo senetlerine tanınan hızlı ve etkili bir tahsil usulüdür.

Hamil; çek bedeli ile birlikte ibraz tarihinden itibaren işleyecek temerrüt faizini, düzenleyenden ve varsa cirantalar ile aval verenlerden müteselsilen talep edebilir. Muhatap bankanın da her çek yaprağı için kanunen ödemekle yükümlü olduğu bir asgari tutar bulunur; bu tutar karşılıksız çeklerde bankadan istenebilir.

Karşılıksız kalan çekle ilgili yargılama sonucunda beraat, ceza verilmesine yer olmadığı, davanın düşmesi veya reddine karar verilirse, aynı kararda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının kaldırılmasına da hükmedilir (5941 m.5). Ayrıca çek bedelinin sonradan ödenmesi hâlinde, kanunda öngörülen usul çerçevesinde yasağın kaldırılması söz konusu olabilir. Bu nedenle borçlu bakımından çek bedelinin faiziyle birlikte ödenmesi, cezai sonuçları ortadan kaldırma imkânı sunabilir.

Sık Sorulan Sorular

Karşılıksız çek hapis cezası gerektirir mi?

Suçun karşılığı doğrudan hapis değil, adli para cezasıdır. Ancak adli para cezası ödenmezse doğrudan hapis cezasına çevrilir. Ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanır.

Çekte şikâyet süresi ne kadardır?

Şikâyet, karşılıksızlık işleminin (ibrazın) öğrenilmesinden itibaren üç ay ve her hâlde bir yıl içinde yapılmalıdır. Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; kaçırılması hâlinde cezai şikâyet hakkı düşer.

Çek bedelini ödersem ceza kalkar mı?

Çek bedelinin faiziyle birlikte ödenmesi hâlinde, kanunda öngörülen koşullarla çek düzenleme yasağının kaldırılması ve cezai sonuçların ortadan kalkması mümkündür. Somut durumun dosyadaki aşamaya göre değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut durumunuz için belgelerinizle birlikte hukuki danışmanlık almanız önerilir.

İlgili İçerikler

• Çek ve senede dayalı alacağın tahsili: kambiyo takibi
• Senet (bono) rehberi: geçerlilik şartları ve ödenmeme
• Menfi tespit ve istirdat davası
• İcra takibine itiraz nasıl yapılır?

Yararlanılan Mevzuat

• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.167
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.347
• 5941 sayılı Çek Kanunu m.5
• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m.796

Yayın tarihi: 24.07.2026 · Son güncelleme: 30.07.2026

Hazırlayan: Av. Şerafettin Kaya · Gebze / Kocaeli · +90 534 545 23 32 · www.serafettinkaya.av.tr