Geceleyin Arama Yasağı, İstisnaları ile Konutta ve İşyerinde Arama Usulleri (CMK m. 116-118)

1. Giriş: Gece Vaktinin Mahremiyeti ve Güvence Rejimi

Bireylerin günün yorgunluğunu attıkları, aileleriyle baş başa kaldıkları ve bedensel/ruhsal dinlenme evresine geçtikleri gece vakti, özel hayatın ve konut mahremiyetinin en yoğun şekilde hissedildiği zaman dilimidir. Bu saatlerde yapılacak bir arama, gündüz vaktine kıyasla birey ve aile fertleri üzerinde çok daha büyük bir psikolojik sarsıntı, korku ve travma yaratır. Bu nedenle evrensel ceza muhakemesi ilkeleri ve Türk hukuk sistemi, gece vaktinde arama yapılmasını kural olarak yasaklamış ve bu yasağa ancak sınırlı, istisnai hallerde cevaz vermiştir.

5271 sayılı CMK’nın 118. maddesi bu güvenceyi “Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz” açık kuralıyla tahkim etmiştir. Bu makalede gece vaktinin yasal tanımı, gece arama yasağının istisnaları ve konut/işyeri aramalarında uyulması zorunlu olan usul kuralları incelenecektir.

2. “Gece Vakti” Kavramının Yasal Tanımı

CMK’da gece vaktinin ne zaman başlayıp ne zaman bittiğine dair özel bir tanım yer almadığından, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) tanım normlarına müracaat edilir. TCK’nın 6/1-e maddesi uyarınca gece vakti; “Güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat evvele kadar devam eden zaman süresi” olarak tanımlanmıştır.

Örneğin, güneşin 19:30’da battığı ve sabah 06:00’da doğduğu bir günde gece vakti saat 20:30’da başlar ve sabah saat 05:00’te sona erer. Aramaya gündüz vaktinde (örneğin saat 18:00’de) başlanmış ancak işlem uzayarak gece vaktine sarkmışsa, aramanın kesintisiz devamı mümkündür (AÖAY m. 28). Ancak sırf arama yapmak için saat 21:00’de konuta girilmesi kural olarak yasaktır.

3. Geceleyin Arama Yasağının İstisnaları (CMK m. 118/2)

CMK’nın 118. maddesinin ikinci fıkrası, gece arama yasağının uygulanmayacağı istisnai ve zorunlu halleri sınırlı sayıda (numerus clausus) saymıştır. Bu istisnalar genişletilemez veya kıyas yoluyla başka durumlara tatbik edilemez.

A. Suçüstü (Meşruhatlı) Halleri

Bir suçun işlenmekte olduğu sırada (suçüstü) veya henüz işlenmiş olup da failin takip edildiği durumlarda, delillerin anında kaybolması riski bulunduğundan geceleyin arama yasağı uygulanmaz. Suçüstü halinde konuta veya işyerine girilerek arama yapılması ve şüphelinin yakalanması yasaya uygundur.

B. Gecikmesinde Sakınca Bulunan Haller

CMK m. 118/2 uyarınca, “gecikmesinde sakınca bulunan hallerde” gece vaktinde arama yapılabilir. Ancak burada çok kritik bir ayrıma dikkat edilmelidir: Arama kararını veren merciin (hâkim veya savcı) kararda sadece “arama yapılmasına” demesi yetmez; kararda açıkça “aramanın geceleyin de yapılabileceğinin” belirtilmiş olması gerekir. Gündüz için verilmiş normal bir arama kararıyla gece konuta girilemez.

C. Yakalanmış veya Gözaltına Alınmış Firarinin Yakalanması

Daha önce yakalanmış yahut gözaltına alınmış olup da firar eden şüpheli veya sanığın tekrar yakalanması amacıyla geceleyin arama yapılabilir.

4. Konut ve İşyeri Aramalarında Zorunlu Usul Kuralları (CMK m. 119/4 ve 120)

Konutta, işyerinde veya kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama icra edilirken kolluk görevlilerinin uyması gereken katı şekil kuralları mevcuttur. Bu kuralların amacı, arama mahalline dışarıdan delil yerleştirilmesini (plant etmek) önlemek ve aramanın tarafsızlığını tanıklarla tescil etmektir.

A. Komşu veya Muhtar Bulundurma Zorunluluğu (CMK m. 119/4)

CMK’nın 119/4. maddesi son derece emredicidir: “Arama sırasında komşu veya muhtar hazır bulundurulur.”
Eğer arama yapılacak yerde şüpheli veya sanık hazır değilse yahut avukatı arama sırasında bulunmuyorsa, o yerin muhtarı veya ihtiyar heyetinden bir üye ya da şüphelinin komşularından iki kişi arama bitene kadar mahalde mutlaka hazır bulundurulmalıdır.

Bu kural bir “ihtiyari tavsiye” değil, geçerlilik şartıdır. Komşu veya muhtar çağrılmadan, şüphelinin avukatı da yokken kolluğun tek başına konuta girip arama yapması usulsüzlüktür.

B. Aramada Hazır Bulunabilecek Kişiler (CMK m. 120)

Aranan yerin sahibi veya eşyayı elinde bulunduran kişi arama sırasında mahalde hazır bulunma hakkına sahiptir. Kendisi yoksa temsilcisi veya ayırt etme gücüne sahip bir hısıma da bu imkan tanınır.

C. Arama Tutanağının Düzenlenmesi

Arama işlemi bittiğinde derhal detaylı bir arama tutanağı düzenlenir. Tutanakta aramanın başlama ve bitiş saatleri, arama kararı veya emrinin tarih/sayısı, mahalde bulunan kişiler, arama sırasında ele geçirilen eşyaların özellikleri tek tek yazılır. Tutanak, aramaya katılan görevliler ile mahalde hazır bulunan komşu/muhtar ve şüpheli tarafından imzalanır.

5. Yargıtay İçtihatları: Gece Yasağının ve Muhtar/Komşu Kuralının İhlali

Yargıtay kararlarında, gece arama yasağının ihlali veya CMK m. 119/4’teki muhtar/komşu bulundurma kuralına uyulmaması, doğrudan “hukuka aykırı arama“ ve “yasak delil” sonucunu doğuran esaslı usul eksiklikleri olarak kabul edilmektedir.

A. Gece Arama Yasağının İhlali ve Delilin Akıbeti

Gece vaktinde, hâkim kararı ya da CMK m. 118/2’deki istisnalardan birine dayanan usulüne uygun bir yetki bulunmaksızın konutta yapılan arama hukuka aykırıdır; bu aramada ele geçirilen eşya Anayasa m. 38/6, CMK m. 206/2-a ve m. 217/2 uyarınca hükme esas alınamaz.

Yargıtay uygulamasından somut bir örnek: ihbarın alınmasından yaklaşık dokuz saat sonra, hâkim kararı veya Cumhuriyet savcısının yazılı emri bulunmaksızın yalnızca savcının sözlü talimatına dayanılarak gece vakti konuta girilip yapılan arama ve el koyma işlemi hukuka aykırı bulunmuş; bu delil dışlandığında sanığın soyut ikrarı dışında mahkûmiyete yetecek kesin ve yeterli delil kalmadığı gerekçesiyle verilen beraat kararı, Yargıtay 12. Ceza Dairesi’nin 06.03.2025 tarihli, E. 2022/5898, K. 2025/2444 sayılı kararıyla onanmıştır. Karardaki kabule göre, hâkim kararı almaya yetecek süre varken bu yola başvurulmaması, aramaya rıza gösterilmiş olsa dahi elde edilen delili yasak delil hâline getirir.

B. Muhtar veya Komşu Bulundurulmadan Yapılan Aramalar

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Özel Daireleri (örneğin 20. CD, 7. CD ve 10. CD kararları); şüphelinin veya avukatının hazır bulunmadığı konut ve işyeri aramalarında, CMK m. 119/4 uyarınca muhtar veya iki komşunun hazır bulundurulmamasını “basit bir şekil noksanlığı” olarak değil, delilin sıhhatini ve güvenilirliğini ortadan kaldıran mutlak bir hukuka aykırılık olarak nitelendirmektedir. Bu şekilde elde edilen deliller yargılamada hükme esas alınamayacaktır.

6. Sonuç

Geceleyin arama yasağı ve konut aramalarında tarafsız tanık (muhtar/komşu) bulundurma kuralı, bireyi devlet gücünün kontrolsüz ve keyfi kullanımına karşı koruyan en hayati usul güvencelerindendir. Kolluk güçlerinin arama icra ederken saatlere, arama emrindeki yetki sınırlarına ve mahalde kimlerin bulundurulması gerektiğine azami özen göstermesi zorunludur. Aksi halde aylarca süren operasyonlar ve toplanan materyaller, mahkeme önünde birer “yasak delil” haline gelerek dosyanın beraatle sonuçlanmasına yol açacaktır.