Sosyal Yardım Parası ve Aile Desteği: Şartlar ve Başvuru

Devletin muhtaç durumdaki kişilere yaptığı nakdî ve aynî yardımlar, farklı kanunlara dayanır ve her birinin kendi şartları vardır. Yardımın reddi veya kesilmesi hâlinde izlenecek yol da bu ayrıma göre değişir.

Kısa Cevap

Sosyal yardımların temel çerçevesi 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu ile çizilmiştir. Kanun’un 2. maddesine göre, fakrü zaruret içinde ve muhtaç durumda bulunan, sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi olmayan ve bu kuruluşlardan aylık veya gelir almayan vatandaşlar kapsamdadır. 6353 sayılı Kanun’la eklenen fıkra uyarınca, sosyal güvencesi bulunsa dahi hane içindeki kişi başına düşen geliri aylık net asgari ücretin üçte birinden az olan muhtaç kişiler de kapsama alınmıştır. Yaşlılık ve engellilik aylıkları ise 2022 sayılı Kanun’a dayanır ve Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından muhtaçlık kararı verilmesine bağlıdır.

Kimler Sosyal Yardımdan Yararlanabilir?

3294 sayılı Kanun’un 2. maddesi, kapsamı üç halka hâlinde belirler.

Birinci halka, fakrü zaruret içinde ve muhtaç durumda bulunan, kanunla kurulu sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi olmayan ve bu kuruluşlardan aylık ve gelir almayan vatandaşlar ile “geçici olarak küçük bir yardım veya eğitim ve öğretim imkânı sağlanması hâlinde topluma faydalı hâle getirilecek, üretken duruma geçirilebilecek kişiler”dir.

İkinci halka, 6353 sayılı Kanun’la eklenmiştir: sosyal güvenlik kuruluşlarına tabi olmakla veya bu kuruluşlarca aylık ya da gelir bağlanmış olmakla birlikte, Fon Kurulunca belirlenecek ölçütlere göre hane içindeki kişi başına düşen geliri, on altı yaşından büyükler için belirlenen aylık net asgari ücretin üçte birinden az olan fakir ve muhtaç kişiler.

Üçüncü halka, her türlü acil durum ve afetten zarar görenler ile şehit yakınları ve gazilerdir; bunlar Fon Kurulu ile vakıflarca belirlenecek ölçüt ve süreler çerçevesinde yararlandırılır.

Ayrıca genel sağlık sigortası kapsamında ödenen katılım paylarının bir kısmı da Kanun kapsamına alınmış; yıl içinde ödenen tutarların takip eden yılda Hazine tarafından Fona geri ödeneceği düzenlenmiştir.

Yaşlılık ve Engellilik Aylığı (2022 Sayılı Kanun)

Halk arasında “65 yaş aylığı” olarak bilinen ödeme, 2022 sayılı Kanun’a dayanır. 6704 sayılı Kanun’la değiştirilen 1. maddeye göre aylık, Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları tarafından muhtaç olduğuna karar verilen 65 yaşını doldurmuş Türk vatandaşlarına, muhtaçlık hâli devam ettiği müddetçe bağlanır.

Aynı fıkra bazı kişileri kapsam dışında bırakır: sosyal güvenlik kuruluşlarının herhangi birinden her ne nam altında olursa olsun gelir veya aylık hakkından yararlananlar, uzun vadeli sigorta kolları açısından zorunlu sigortalı olunması gereken bir işte çalışanlar, nafaka bağlanmış veya nafaka bağlanması mümkün olanlar ile 2828 sayılı Kanun uyarınca harçlık ödenenler.

İkinci fıkra, muhtaçlığın ölçüsünü gösterir: kendisine ve eşine ait her türlü gelirler toplamı esas alınarak kişi başına düşen ortalama aylık gelir tutarı asgari ücretin aylık net tutarının üçte birinden fazla olanlar ile aynı tutardan fazla gelir sağlaması mümkün olan kimseler muhtaç kabul edilmez.

Maddede ayrıca 65 yaşın tespitinde doğum tarihlerinde yapılmış düzeltmelerin dikkate alınmayacağı belirtilmiştir.

Başvuru ve Karar Süreci

Başvurular, ikamet edilen il veya ilçedeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına yapılır. Vakıf mütevelli heyeti, hane bilgilerini Bütünleşik Sosyal Yardım Bilgi Sistemi üzerinden inceler, gerektiğinde sosyal inceleme raporu düzenlettirir ve muhtaçlık durumu hakkında karar verir.

Kararın olumsuz olması hâlinde, işlem idari nitelikte olduğundan idari yargıda iptal davası açılabilir. Danıştay 10. Dairesi’nin 14.10.2020 tarihli, 2020/4519 esas ve 2020/3836 karar sayılı kararına konu olayda da, 2022 sayılı Kanun kapsamında aylık bağlanması istemiyle valilik bünyesindeki vakfa yapılan başvurunun reddi üzerine dava açılmıştır.

Bu kararda usule ilişkin iki önemli nokta yer alır. Birincisi, vakfın ret işlemi ile bu işlemin dayanağı olan yönetmelik hükümlerine karşı ayrı yargı düzenleri içerisinde dava açılması gerektiğidir. İkincisi süredir: düzenleyici işlemin uygulanması hâlinde ilgililerin, “uygulama işleminin tebliğini takip eden günden itibaren altmış günlük süre içinde dava açmaları mümkündür.”

Somut olayda dava bu süre geçtikten sonra açıldığından süre aşımı nedeniyle reddedilmiştir. Aynı kararda davacının adli yardım istemi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesindeki şartların bulunduğu gerekçesiyle kabul edilmiştir; bu, ödeme gücü bulunmayanlar için önemli bir imkândır.

Yargıtay Ne Diyor? Yersiz Ödenen Aylıkların Geri Alınması

Muhtaçlık hâlinin sona erdiğinin sonradan tespit edilmesi hâlinde, ödenen aylıkların geri istenmesi uygulamada sık görülür. Burada belirleyici olan, aylığın hangi kanuna göre bağlandığıdır.

2022 sayılı Kanun kapsamındaki aylıklar bakımından kanun koyucu, geçmişe yönelik bir terkin düzenlemesi getirmiştir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 26.04.2022 tarihli, 2022/2806 esas ve 2022/4159 karar sayılı kararında bu düzenlemeye değinilerek, “kanun kapsamındaki kişilere bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar yersiz ödenen ve geri alınması gereken aylıklar ile bunlardan doğan ceza ve faizler terkin edildiği, ilgililer hakkında herhangi bir adli, idari ve icra takibatının yapılamayacağı” belirtilmiştir.

Ancak Daire, somut olayda bu hükmün uygulanamayacağını tespit etmiştir: aylık 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre bağlandığından, “davaya konu aylığın, kesilmesi ve iadesi de 5434 sayılı kanun hükümlerine tabidir. Buna göre uyuşmazlığın çözümünde 2022 sayılı … Kanun’un uygulanma imkanı bulunmamaktadır.”

Aynı ayrım Yargıtay 3. Hukuk Dairesi’nin 01.07.2013 tarihli, 2013/10659 esas ve 2013/11341 karar sayılı kararında da yapılmıştır. Kararda, 5434 sayılı Kanun’a göre bağlanan yetim aylığının kesilmesi ve iadesinin de aynı Kanun’a tabi olduğu, bu nedenle “ne 2022 Sayılı … Kanunun, ne de bu kanunda değişiklik yapan 5754 Sayılı Kanunun uygulama yeri bulunmadığı” belirtilmiştir.

Kararda ayrıca faize ilişkin bir ilke de yer alır: sebepsiz zenginleşmeden doğan alacağa faiz yürütülebilmesi için alacağın muaccel olması yeterli değildir; alacaklının usulüne uygun ihtarı ile borçlunun temerrüde düşürülmesi zorunludur. Bu nedenle faizin dava tarihinden değil, temerrüt tarihinden işletilmesi gerekir.

Uyuşmazlıklarda Dikkat Edilecek Noktalar

İlk mesele dayanak kanunun doğru belirlenmesidir. 3294 sayılı Kanun kapsamındaki yardımlar, 2022 sayılı Kanun kapsamındaki aylıklar ve sosyal güvenlik mevzuatına dayanan gelir ve aylıklar farklı rejimlere tabidir.

İkinci mesele muhtaçlık ölçüsüdür. Hem 3294 hem 2022 sayılı Kanun bakımından ölçüt, kişi başına düşen gelirin net asgari ücretin üçte birini aşıp aşmadığıdır. Hane geliri hesabına hangi gelirlerin dâhil edildiği ve hanede kimlerin sayıldığı, itirazın en önemli konusudur.

Üçüncü mesele süredir. Ret işlemine karşı tebliğden itibaren altmış gün içinde iptal davası açılmalıdır. Yeni bir başvuru üzerine tesis edilecek yeni bir işlem, kendi süresi içinde ayrıca dava edilebilir.

Ayrıca muhtaçlık kararının, başvurunun reddedildiği tarihteki hane durumuna göre verildiği unutulmamalıdır; sonradan hanede meydana gelen değişiklikler yeni bir başvurunun konusunu oluşturur ve bu başvurunun reddi hâlinde yeni bir dava hakkı doğar.

Dördüncü mesele geri alma taleplerine karşı savunmadır: aylığın hangi kanuna göre bağlandığı, terkin hükümlerinin kapsamına girip girmediği, zamanaşımı ve temerrüt tarihi ayrı ayrı incelenmelidir. Nafaka nedeniyle kapsam dışı kalma iddiasında ise, nafaka alacağının fiilen tahsil edilip edilmediği da tartışılmalıdır.

Ödeme gücü bulunmayanlar bakımından dava açarken adli yardım talep edilebilir; harçlar ve gider avansı için dava harcı hesabına ilişkin kurallar uygulanır. İşlemi tesis eden görevlilerin ihmali söz konusuysa ayrıca disiplin sorumluluğu gündeme gelebilir.

Sık Sorulan Sorular

Sosyal yardım başvurusu nereye yapılır? İkamet edilen il veya ilçedeki Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakfına yapılır. Muhtaçlık kararını vakıf mütevelli heyeti verir.

Sosyal güvencem varsa yardım alabilir miyim? 3294 sayılı Kanun’un 2. maddesine 6353 sayılı Kanun’la eklenen fıkra uyarınca, sosyal güvencesi bulunsa dahi hane içinde kişi başına düşen geliri aylık net asgari ücretin üçte birinden az olan muhtaç kişiler de kapsamdadır.

65 yaş aylığı için şartlar nelerdir? 65 yaşını doldurmuş olmak, vakıf tarafından muhtaç olduğuna karar verilmiş olmak ve kanunda sayılan kapsam dışı hâller içinde bulunmamak gerekir. Kendisi ve eşine ait gelirler esas alınarak kişi başına düşen aylık gelir, net asgari ücretin üçte birini aşmamalıdır.

Başvurum reddedilirse ne yapabilirim? Ret işleminin tebliğinden itibaren altmış gün içinde idari yargıda iptal davası açabilirsiniz. Ödeme gücünüz yoksa adli yardım talep edebilirsiniz.

Yersiz ödendiği söylenen aylıklar geri istenebilir mi? Bu, aylığın hangi kanuna göre bağlandığına bağlıdır. 2022 sayılı Kanun kapsamındaki bazı dönemler için terkin düzenlemesi bulunmakla birlikte, 5434 sayılı Kanun’a göre bağlanan aylıklarda bu Kanun uygulanmaz ve geri alma kendi mevzuatına tabidir.

Sonuç

Sosyal yardımlarda hakkın doğması, muhtaçlığın kanunun aradığı ölçüte göre belgelenmesine bağlıdır. Uyuşmazlıkların çoğu ise hane gelirinin nasıl hesaplandığı ve aylığın hangi mevzuata dayandığı noktasında toplanmaktadır. Bu nedenle hem başvuru hem de itiraz aşamasında, dayanak kanunun ve gelir hesabının doğru belirlenmesi belirleyicidir.

Dayanak Mevzuat ve Kararlar

• 3294 sayılı Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu m. 2 (Kapsam)
• 2022 sayılı Kanun m. 1 (Aylık bağlanma şartları)
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 7 (Dava açma süresi)
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 334 (Adli yardım)
• Danıştay 10. Daire, 2020/4519 E., 2020/3836 K., 14.10.2020
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2022/2806 E., 2022/4159 K., 26.04.2022
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 2013/10659 E., 2013/11341 K., 01.07.2013

Hukuki Bilgilendirme

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlı olarak hazırlanmıştır; hukuki görüş veya vekâlet ilişkisi doğurmaz. Sosyal yardımlarda ölçütler ve tutarlar mevzuat değişiklikleriyle güncellendiğinden, başvuru öncesinde cari mevzuat ve dosya incelenmeden işlem tesis edilmemelidir. Her uyuşmazlık kendi somut koşullarında değerlendirilir.

Yayın tarihi: 20.08.2026 · Son güncelleme: 20.08.2026 Hazırlayan: Av. Şerafettin Kaya · Gebze / Kocaeli · 0534 545 23 32 · www.serafettinkaya.av.tr