YARGITAY İÇTİHADI BİRLEŞTİRME KARARI ODAĞINDA ÖZEL OKUL ÖĞRETMENLERİNİN HUKUKİ DURUMU
Yargıtay İBGK’nın 23.02.2018 tarihli kararı, özel öğretim kurumları personeli ile yapılan iş sözleşmelerinin hukuki niteliğine ilişkin uzun süredir devam eden ihtilafı çözmüştür.
İçtihadı Birleştirme Konusu: 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu’nun 9. maddesinde belirtilen sözleşmenin belirli süreli iş sözleşmesi mi yoksa belirsiz süreli iş sözleşmesi mi olduğu.
İBGK Kararı: Söz konusu sözleşmenin belirli süreli iş sözleşmesi olduğuna oy çokluğuyla karar verilmiştir.
1. Sözleşme Niteliği ve Gerekçesi
İBGK’nın çoğunluk görüşüne göre, özel okul öğretmenlerinin iş sözleşmeleri yasa gereği belirli sürelidir ve bu durum, öğretmenlerin hukuki statüsünü ve İş Kanunu (4857 S.K.) kapsamındaki haklarını doğrudan belirlemektedir.
A. Belirli Süreli Sözleşme Kabul Edilmesinin Gerekçeleri:
1. Kanunun Amacı (Eğitimin Kesintisizliği): 5580 sayılı Kanun’un temel amacı, eğitim ve öğretimin öğrenciler bakımından kesintisiz devam etmesini sağlamaktır. Eğer sözleşme belirsiz süreli kabul edilirse, tarafların eğitim dönemi içinde bildirimli fesih hakkını kullanma ihtimali, kanun koyucunun bu amacını tehlikeye atacaktır.
2. Özel Kanun Niteliği: 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre hem özel kanun (lex specialis) hem de sonraki kanun niteliğinde olduğundan, öncelikle uygulanması gereken kanundur. Kanun bir sözleşmenin belirli süreli yapılmasını zorunlu kılıyorsa, 4857 sayılı Kanun’un 11. maddesindeki (işin niteliği gereği gibi) objektif koşulların varlığı ayrıca aranmaz; kanun hükmü zaten bu koşulu sağlamış kabul edilir.
3. Lafzi ve Amaçsal Yorum: 5580 S.K. 9. maddesindeki “en az bir takvim yılı süreli” ibaresi, mazeretler nedeniyle ayrılanların yerine “bir yıldan daha az bir süre için de” sözleşme yapılabileceğini belirten ikinci cümleyle birlikte değerlendirildiğinde, ana sözleşmenin amacının belirli süreli sözleşmeyi düzenlemek olduğu anlaşılmaktadır.
4. Tip Sözleşme Zorunluluğu: Yönetmelik ekinde yer alan tip sözleşme formunda, sözleşmenin süresi başlığı altında başlangıç ve bitiş tarihlerinin açıkça yer alması zorunluluğu, bu sözleşmenin asgari süreli (belirsiz) değil, belirli süreli olduğunu kanıtlamaktadır.
5. Zincirleme Sözleşmeler: Kanun hükmü ile belirli süreli yapılması gereken hallerde, bu sözleşmelerin birden fazla üst üste (zincirleme) yapılması, sözleşmenin belirli süreli olma niteliğini ortadan kaldırmaz.
2. Öğretmenlerin Hukuki Statüsü ve Hakları
Özel okul öğretmenleri, 5580 sayılı Kanun’un 9/4. maddesi uyarınca hukuki haklar ve yükümlülükler açısından karma bir statüye sahiptir:
| Hukuki Alan | Tabi Olduğu Mevzuat | Durum/Açıklama |
| Sosyal Güvenlik ve Özlük Hakları | 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu (yerine 5510 S.K.) ve 4857 sayılı İş Kanunu. | Bu haklar yönünden İş Kanunu’na tabidirler. |
| Yetki, Sorumluluk, Ödül ve Cezalar | 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu ve diğer memur mevzuatı (1702 S.K., 4483 S.K.). | Disiplin ve idari işlemler açısından memur mevzuatına tabidirler. |
| Ceza Kovuşturması | Görevleri sırasında işledikleri suçlar veya kendilerine karşı işlenen suçlar bakımından kamu görevlisi sayılırlar. |
A. Sözleşmenin Belirli Süreli Olmasından Doğan Hak Kayıpları:
İBGK kararı uyarınca sözleşmelerin belirli süreli kabul edilmesi, öğretmenlerin 4857 sayılı İş Kanunu’nun sağladığı bazı temel iş güvencelerinden yararlanamaması sonucunu doğurur:
1. İş Güvencesi ve İşe İade Davası: 4857 sayılı Kanun’un iş güvencesi hükümleri (Madde 18 ve devamı), belirsiz süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçiler için geçerlidir. Belirli süreli sözleşmeyle çalışan işçi, kural olarak, işe iade davası açma hakkına sahip değildir.
2. İhbar Tazminatı: Belirli süreli iş sözleşmesi, sürenin sonunda kendiliğinden sona erer. Bu nedenle, sözleşmenin sona ermesi durumunda ihbar öneli ve ihbar tazminatı hükümleri uygulanmaz [462, 534 (Karşı Oy-KO)].
3. Kıdem Tazminatı: Belirli süreli iş sözleşmesi sürenin bitimiyle kendiliğinden sona erdiğinde, kural olarak kıdem tazminatına hak kazanılmaz. İBGK kararı belirli süreli sözleşme kabul ettiğinden, uzun yıllar zincirleme sözleşmeyle çalışan öğretmenlerin dahi kıdem tazminatı talepleri tartışmalı hale gelmiştir [534 (KO)].
B. Sözleşmenin Belirli Süreli Olmasından Doğan Diğer Sonuçlar:
1. Süre Bitiminden Önce Haksız Fesih: Eğer işveren, sözleşme süresi dolmadan haksız fesih yaparsa, öğretmen kalan süreye ilişkin bakiye süre ücreti talep edebilir.
2. Disiplin ve Çalışma İzninin İptali: Öğretmenin hukuki durumu, idari denetim altındadır:
◦ İki defa teftiş raporuyla başarısızlığı tespit edilen yönetici, öğretmen, uzman öğretici ve usta öğreticilerin çalışma izni iptal edilir.
◦ Çalışma izninin iptali, ilgilinin kurumla ilişiğinin kesilmesine ve sözleşmenin feshine yeter sebep teşkil eder.
◦ 657 sayılı Kanun’a göre kademe ilerlemesinin durdurulması cezasını gerektiren fiillerde maaş kesim cezası uygulanır, tekrarı halinde ise göreve son verilir.
3. Asgari Süreli Sözleşme (Karşı Görüş) ve Eleştiriler
İBGK’daki azınlıkta kalan görüş (ve 2015 sonrası 9. Hukuk Dairesi içtihadı), bu sözleşmelerin asgari süreli olduğunu ve dolayısıyla hukuken belirsiz süreli iş sözleşmesi olarak kabul edilmesi gerektiğini savunmuştur.
Bu görüşün temel eleştirileri şunlardır:
• İşçi Lehine Yorum İlkesi: İş hukukunda temel kural, işçiyi koruma ilkesidir. Belirsiz süreli iş sözleşmesi esasken, istisnai olan belirli süreli sözleşmenin kabul edilmesi, yaklaşık 200.000’in üzerinde eğitim elemanını iş güvencesinden mahrum bırakmaktadır ve bu durum eşitlik ilkesine aykırıdır.
• Lafız Ayrılığı: Kanun’da açıkça “en az bir takvim yılı süreli” denilerek asgari bir alt sınır belirlenmiştir, sözleşmenin bitiş tarihi değil. Bu da sözleşmenin niteliğinin asgari süreli (belirsiz) olduğunu göstermektedir.
• Objektif Koşul Yokluğu: Eğitim ve öğretim faaliyeti, niteliği gereği devam eden bir faaliyet olup, 4857 S.K. 11. maddesindeki belirli süreli sözleşme yapılmasını gerektiren objektif esaslı nedenleri taşımamaktadır. Ayrıca 5580 S.K. sadece okulları değil, yılın her döneminde faaliyet gösteren kursları, motorlu taşıt sürücüleri kurslarını ve rehabilitasyon merkezlerini de kapsadığı için “eğitim yılı” gerekçesi geçerli değildir.
• Fesih Hükümlerinin Çelişkisi: Yönetmelikte ve sözleşme formunda, sözleşmenin 4857 sayılı İş Kanunu hükümlerine göre feshedileceğinin belirtilmesi, belirli süreli sözleşmenin kendiliğinden sona erme kuralına aykırı olarak bildirimli fesih (belirsiz süreli sözleşme özelliği) imkânını işaret etmektedir.
Karşı görüş, İBGK kararının, öğretmenlerin kıdem tazminatı ve iş güvencesi haklarından yoksun kalmasına yol açtığını ve bu hakların sağlanması için artık yasal düzenlemeden başka bir yol kalmadığını belirtmiştir.
Özetle: Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu kararı, özel okul öğretmenlerinin sözleşmelerini belirli süreli olarak kabul ederek, onların işe iade davası açma ve (süre sonunda sona erme halinde) ihbar/kıdem tazminatı talep etme haklarını kısıtlamıştır. Öğretmenlerin çalışma koşulları ve disiplin sorumlulukları ise büyük ölçüde memurlara ilişkin özel kanun hükümlerine tabi kılınmıştır.
